Архитектура Аудит Военная наука Иностранные языки Медицина Металлургия Метрология
Образование Политология Производство Психология Стандартизация Технологии 


Практическое занятие № 38. Тема: Местоимение. Виды местоимений.




1.Местоимение как часть речи. Грамматическое значение, морфологические и синтаксические признаки.

2. Виды местоимений.

3. Роль местоимений в предложении. Изменение местоимений. Правописание местоименных аффиксов.

 

 

Практическое занятие № 39. Тема: Наречие. Степени наречий.

1.Наречие как часть речи. Грамматическое значение, морфологические и синтаксические признаки.

2. Способы образования наречий в башкирском языке.

3. Виды наречий.

4. Степени наречий.

5. Аффиксы, образующие наречия.

 

Практическое занятие № 40. Тема: Служебные части речи. Послелоги. Виды послелогов. Частицы. Виды частиц. Союзы.

1. Понятие о служебных частях речи. Состав служебных частей речи, их грамматическое значение.

2. Деление послелогов по составу.

3. Деление послелогов по значению.

4. Виды сочинительных послелогов.

5. Виды подчинительных послелогов. Правописание послелогов.

6. Речевые функции частиц. Деление частиц.

7. Речевые функции союзов. Деление союзов.

 

Практическое занятие № 41. Тема: Междометия. Модальные слова. Слова подражания.

1.Речевые функции междометий. Деление и правописание междометий.

2. Значения и образование модальных слов. Синтаксические функции модальных слов.

3. Общее понятие о звукоподражающих словах. Строение звукоподражающих слов.

 

Практическое занятие № 42. Тема: Синтаксис и пунктуация. Словосочетание. Виды словосочетаний в башкирском языке.

1. Синтаксис как раздел языкознания.

2. Строение словосочетания и его грамматическое значение. Сочинительные и подчинительные словосочетания.

3. Типы синтаксической связи слов в подчинительных словосочетаниях: согласование, примыкание, управление, изафет.

 

Практическое занятие № 43. Тема: Синтаксис простого предложения. Односоставные и двусоставные предложения. Виды односоставного предложения.

1.Грамматические и интонационные признаки предложения. Предложения по цели высказывания. Порядок слов в простом предложении.

2. Типы предложений по структуре: распространенные и нераспространенные предложения. Полные и неполные предложения.

3. Грамматическая основа двусоставного предложения: подлежащее и сказуемое. Тире между подлежащим и сказуемым.

4. Односоставные предложения. Назывные предложения (атама һөйләмдәр).

5. Определенно-личные предложения (билдәле эйәле һөйләмдәр).

6. Неопределенно-личные предложения (билдәһеҙ эйәле һөйләмдәр).

7. Обобщенно-личные (дөйөм эйәле һөйләмдәр) предложения.

8. Безличные предложения (эйәһеҙ һөйләмдәр).

 

Практическое занятие № 44. Тема: Главные и второстепенные члены предложения в башкирском языке.

1. Подлежащее (эйә) и сказуемое (хәбәр).

2. Простое и сложное подлежащее.

3. Простое и сложное сказуемое. Тире между подлежащим и сказуемым.

4. Определения (аныҡлаусылар). Однородные и неоднородные определения (тиң һәм тиң булмаған аныҡлаусылар). Приложения (өҫтәлмәлектәр).

5. Дополнения (тултырыусылар). Прямые и косвенные дополнения (тура һәм ситләтелгән тултырыусылар).

6. Обстоятельства (хәлдәр). Виды обстоятельств.

 

Практическое занятие № 45. Тема: Сложные предложения в башкирском языке.

1. Структура сложного предложения в башкирском языке.

2. Виды союзных и бессоюзных сложных предложений в башкирском языке.

3. Знаки препинания в союзных сложносочиненных предложениях.

 

Практическое занятие № 46. Виды сложных предложений: сложносочиненные, сложноподчиненные предложения.

1. Структура сложносочиненных предложений, средства связи в них: интонационные и сочинительные союзы.

2. Структура сложноподчиненных предложений.

3. Виды зависимых предложений.

 

Практическое занятие № 47. Творческая работа. Сочинение на свободную тему.

1.Подготовка к сочинению: выбор темы, сбор материала, словарная работа.

2. Написание сочинения: введение, основная часть, итог.

 



 

1.5.2 Учебно-методическое обеспечение самостоятельной работы студентов

Самостоятельная работа № 1

Подготовить конспект по теме: «Роль башкирского языка среди других родственных языков. Этапы развития письменности башкир»

 

Самостоятельная работа № 2

Составить рассказ на тему «Моя семья» («Минең ғаиләм»). Опорные слова для составления рассказа: атай, әсәй, олатай, өләсәй, һеңле, ҡусты, ағай, апай, ҙур, бәләкәй, татыу, дуҫ.

Самостоятельная работа № 3

Составить рассказ по теме «В саду» (Баҡсала»).

Опорные слова для составления рассказа: ҡыяр, һуған, кәбеҫтә, помидор (томат), редис, кишер, сөгөлдөр, йәшелсәләр, емештәр, ағастар, ҡыуаҡтар, тупраҡ, көрәк, тырма, үҫә, өлгөрә, һыу һибеү, тәмле, әсе.

Самостоятельная работа № 4

Составить рассказ на свободную тему.

Самостоятельная работа № 5

Составить рассказ на тему « Моя будущая профессия» («Минең буласаҡ һөнәрем»). Сделать синтаксический анализ простого и сложного предложения.

Опорные слова для составления рассказа: киләсәктә, оҡшай, файҙалы, ҡыҙыҡлы, белемле, кәрәкле, ауыр, түҙемлелек

 

Дополнителные задания для развития речи

1 Сделать фонетический анализ по данному образцу:

Башҡорт һүҙе 2 ижектән тора: баш – ҡорт, икеһе лә ябыҡ ижектәр. Баҫым икенсе ижеккә төшә. 7 хәреф, 7 өн.

Б - [б] – тартынҡы, яңғырау

А - [а] – һуҙынҡы, ҡалын, баҫымһыҙ

Ш - [ш] – тартынҡы, һаңғырау

Ҡ - [ҡ] – тартынҡы, һаңғырау

О - [о] – һуҙынҡы, ҡалын, иренләшкән, баҫымлы

Р - [р] – тартынҡы, яңғырау

Т - [т] – тартынҡы, һаңғырау.

2. Сделать анализ слова по составу по следующему образцу:

Утынлыҡҡа – һүҙҙең тамыры – утын, - лыҡ – исем яһаусы ялғау, - ҡа - үҙгәртеүсе ялғау, төбәү килеш ялғауы, нигеҙе – утынлыҡ, яһалма нигеҙ.

3. Сделать морфологический анализ всем самостоятельным частям речи по следующим образцам:

Исемдәргә морфологик анализ яһау тәртибе:

1. Исемдең башланғыс формаhын табыу ( төп килеш, берлектә ).

2. Яңғыҙлыҡ йәки уртаҡлыҡ исем булыуын әйтеү.

3. Яhалышын билдәләү ( тамыр, яhалма, ҡушма ).

4. Ниндәй hанда, затта, килештә тора?

5. Һөйләмдең ниндәй киҫәге булып килгән?

Анализ өлгөhө:

Еңгән hымаҡ яҡтырып, әкрен генә ал таң ата;

Моңланып, хәсрәтләнеп, ялҡау ғына аҡ ай бата.

Бер-бер артлы юҡ булып, күктә йондоҙҙар hүнә;

Таң еле ҡуйҙы иҫеп, япраҡтар аҙ-аҙ hелкенә. ( F. Туҡай. )

Яҙма:

Йондоҙҙар– исем, тамыр исем, уртаҡлыҡ исем, күплектә, 3-сө затта, төп килештә, һөйләмдә эйә булып килгән.

 

Сифаттарға морфологик анализ яһау тәртибе:

1. Сифаттың башланғыс формаhы (төп,шартлы; яhалышы яғынан: тамыр, яhалма, ҡушма).

2. Сифаттың дәрәжәhе ( төп, сағыштырыу, артыҡлыҡ, аҙhытыу).

3. Һөйләмдең ниндәй киҫәге булып килеүе.

Анализ өлгөhө:

Пәрҙәнән сыҡты, асылды йәп-йәшел ҡыр hәм ялан.

Китте инде ҡап-ҡара ҡаплап ята торған сапан. ( F. Туҡай. )

Яҙма:

Йәп-йәшел – сифат, башланғыс формаhы – йәшел, төп сифат, артыҡлыҡ дәрәжәhендә, яhалышы яғынан тамыр сифат, аныҡлаусы булып килгән.

 

Һандарға морфологик анализ яһау тәртибе:

1. Башланғыс формаhы ( төп hан ).

2. Составы ( ябай, ҡушма ).

3. Төркөмсәhе ( төп, рәт, бүлем, сама, йыйыу, кәсер).

4. Исем урынында килгән hандарҙың зат, килеш ялғауҙары.

5.Һандарҙың hөйләмдең ниндәй киҫәге булып килеүе.

Анализ өлгөhө:

Атаевсылар өсөнсө шахта районына hуғышып барып инделeр. Фашистар шахтаға утыҙлап ҡына кеше ингәнен күрҙеләр. Дошман көслө ут асты.

Яҙма:

Өсөнсө– hан, башланғыс формаhы – өс, ябай, рәт hаны, hөйләмдә аныҡлаусы булып килгән.

 

Алмаштарға морфологик анализ яһау тәртибе:

1. Башланғыс формаhы.

2. Ниндәй hүҙҙе алмаштырған?

3. Алмаш төркөмсәhе ( зат, күрhәтеү, hорау, билдәләү, билдәhеҙлек, юҡлыҡ ).

4. Заты, hаны, килеше.

5. Һөйләмдең ниндәй киҫәге булып килгән?

Анализ өлгөhө:

Эй ғүмерҙең hуңғы сәғәте,

Һин миңә лe шулай күкрәп кил.

Уландарын иҫкә алғанда,

Онотмаhын мине лe Тыуған ил. ( М. Харис.)

Яҙма:

Һин– алмаш, исемде алмаштырған, зат алмашы, 2-се затта, берлек hанда, төп килештә, hөйләмдә эйә булып килгән.

 

Ҡылымдарға морфологик анализ яһау тәртибе:

  1. Башланғыс формаһы (тамыр, нигеҙ).
  2. Яһалышы (тамыр, яһалма, ҡушма).
  3. Барлыҡ – юҡлығы.
  4. Һөйкәлеше (бойороҡ, шарт, теләк).
  5. Төркөмсәһе (исем, сифат, уртаҡ, хәл).
  6. Заманы (үткән, хәҙерге, киләсәк).
  7. Заты, һаны, күсемле-күсемһеҙлеге, йүнәлеше,
  8. Һөйләм киҫәге.

Анализ өлгөһө:

Халҡым өсөн утҡа инһәм дә, ҡурҡмайым. (Т. Йәнәби.)

Яҙма:

Инһәм – ҡылым, башланғыс формаһы – ин, тамыр, барлыҡта, шарт һөйкәлешендә, 1 – се затта, берлектә, күсемһеҙ, төп йүнәлештә, һөйләмдә шарт хәле булып килгән.

 

Рәүештәргә морфологик анализ яһау тәртибе:

1. Башланғыс формаhы.

2. Яhалышы ( тамыр, яhалма, ҡушма ).

3. Рәүеш төркөмсәhе ( төп, ваҡыт, урын, оҡшатыу, күләм-дәрәжә, сәбәп-маҡсат ).

4. Дәрәжәhе ( төп, сағыштырыу, артыҡлыҡ ).

5. Һөйләмдең ниндәй киҫәге.

Анализ өлгөhө:

Элек әсәhе эшләй торған эштәрҙе хәҙер инде ул үҙе шәп башҡара.

Яҙма:

Элек– рәүеш, ваҡыт рәүеше, төп дәрәжә, тамыр рәүеш, hөйләмдә хәл булып килгән.

 

4. Переведите тексты, расскажите содержание на башкирском языке.

Өләсәйем.

Минең өләсәйем элек заводта эшләгән. Хәҙер ул өйҙә генә тора. Өләсәйем бик уңған. Ул тәмле итеп бәлеш бешерә. Ҡоймаҡты өләсәйем кеүек ҡойған кешене тапмаҫһың. Өләсәйемдең ҡулдары һис тик тормай. Ул йә йөн иләй, йә ойоҡбаш бәйләй. Беҙ өләсәйемде бик яратабыҙ. («Йәншишмә» гәзитенән.)

 

Көләс булһын әсәйҙәр!

Әсәй! Ниндәй изге һүҙ. Был һүҙҙе ишеткәс тә, һәр кем үҙ әсәһен күҙ алдына килтерә. Беҙҙе кем ҡарай? Кем беҙҙең өсөн ҡайғыра һәм шатлана? Кем иркәләп һөйә? Әлбиттә, әсәй. Һәр кемгә үҙенең әсәһе матур ҙа, аҡыллы ла, эшсән дә, сабыр ҙа. Гел шат, көләс, тыныс булһын улар. («Йәншишмә» гәзитенән.)

Икмәк тураһында уйҙар.

Беҙҙең илебеҙ икмәккә бай. Магазиндарҙа төрлө печеньелар, булка, бойҙай һәм арыш икмәктәре тулып ята. Икмәк – ул йәшәү көсө, бөйөк бәхет!

Ләкин игенде үҙе үҫтермәгән, аслыҡты бер ҙә күрмәгән ҡайһы берәүҙәр икмәктең ҡәҙерен белмәй. Урамдарҙа икмәк һыныҡтарын типкелегәнде күрергә мөмкин. Шуға беҙҙең, оло быуын кешеләренең, эсе боша, күңеле әрней.

Икмәк - бөтә халыҡ байлығы. Уны ҡәҙерләргә, хөрмәтләргә, һаҡларға кәрәк! (А. Гиталовтан.)

 

Ҡуян балаһы.

Фәрит болондан китеп бара ине. Ҡапыл үлән араһында ҡыштырлаған тауыш ишетелде. Ул аяғы һынған ҡуян балаһы булып сыҡты. Ҡуян балаһы ҡаса алманы. Фәһим уны күлдәге менән ҡапланы һәм тотоп алды. Шунан өйөнә алып ҡайтты. Фәһим ҡуян балаһын йәшниккә һалды. Аяғы йүнәлгәс, Фәһим уны урманға ебәрҙе. («Аҡбуҙат журналынан».)

 

Йәйге кис.

Бына йәйге кис яҡынлай. Кистәрҙең дә үҙ матурлығы була. Туғайҙа, йылға өҫтөндә, тау араларында томан күтәрелә башлай. Ергә оҙон-оҙон күләгәләр һуҙыла. Ҡояш түбәнләй. Көтөү ҡайта. Ишек алдының бер мөйөшөнә һалынған усаҡтарҙа, аласыҡтарҙа киске аш әҙерләйҙәр. Өйҙәрҙә ут алына. Көнөн эштә үткәргән кешеләр рәхәт ялға әҙерләнәләр. (Б. Бикбайҙан.)

Тәбиғәтте яратайыҡ!

Шакир мәктәптән ҡайтып килә ине. Көн һыуыҡ, ләкин күңелле. Ҡар йымылдай. Юл буйындағы ағастар һелкенмәйҙәр ҙә. Ҡапыл уҫаҡ ағасына турғайҙар сорлашып килеп ҡундылар. Күп тә үтмәй, бер яҡтан Сафа йүгереп килеп сыҡты һәм турғайҙарға рогатканан атып та ебәрҙе. Турғайҙар осоп киттеләр. Шакир Сафаның рогаткаһын алды ла ситкә ырғытты.

Сөнки Шакир тәбиғәтте ярата, ҡоштарҙы ҡәҙерләй. Тәбиғетте яратырға, һаҡларға кәрәк.

(С. Сәфәрҙән.)

Примерные тестовые задания

1. Первые сведения о башкирах, их образе жизни, верованиях мы находим в письменных источниках:

а) 9-10 вв.;

б) 12-15 вв;

в) 15-16 вв.

 

2. С принятием ислама среди башкир распространяется письменность, основанная на:

а) латинской графике;

б) русской графики;

в) арабской графики.

 

3. Настоящий башкирский алфавит основан на:

а) латинской графике;

б) Русской графике;

в) на арабской графике.

 

4. Башкирский язык относится к:

а) финно-угорской группе языков;

б) славянской группе языков;

в) тюркской группе языков.

 

5. Закон сингармонизма это:

а) гармония гласных;

б) отсутствие категории рода;

в) выражение грамматических форм при помощи окончания.

 

6. Сколько букв в настоящем башкирском алфавите:

а) 39;

б) 42;

в) 40.

 

7. Сколько букв в башкирском алфавите обозначают два звука:

а) Три;

б) Четыре;

в) Пять.

 

8. Какой диалект не характерен для башкирского языка:

а) восточный;

б) северо-западный;

в) юго-западный.

 

9. Северо-западный диалект распространен:

а) в Челябинской, Курганской, Пермской областях Башкортостана;

б) смежных районах Пермской и Свердловской областей;

в) Оренбургской и Самарской областях.

 





Рекомендуемые страницы:


Читайте также:



Последнее изменение этой страницы: 2016-04-10; Просмотров: 747; Нарушение авторского права страницы


lektsia.com 2007 - 2021 год. Все материалы представленные на сайте исключительно с целью ознакомления читателями и не преследуют коммерческих целей или нарушение авторских прав! (0.056 с.) Главная | Обратная связь